मचानांवरची एक रात्र: टिपेश्वरच्या जंगलात उलगडले वन्यजीवनाचे अनेक चेहरे वाघासह विविध प्राण्यांची नोंद; ३६ मचानांवरून रात्रभर चालले वैज्ञानिक निरीक्षण, पर्यटकांचा उत्स्फूर्त सहभाग

✍️पांढरकवडा : सफी खान

उन्हाळ्याच्या कडाक्याच्या पार्श्वभूमीवर जंगलातील प्रत्येक हालचाल अधिक स्पष्टपणे टिपली जाते, आणि याच नैसर्गिक परिस्थितीचा अचूक उपयोग करत “निसर्ग अनुभव २०२६” अंतर्गत टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्यात मचान-आधारित वन्यजीव गणना यशस्वीरीत्या पार पडली. रात्रभर चाललेल्या या उपक्रमात जंगलाचे विविध पैलू, प्राण्यांचे वर्तन आणि परिसंस्थेतील संतुलन जिवंतपणे अनुभवायला मिळाले.

🎯 मचानांवरून उलगडले जंगलाचे ‘रात्रजीवन’
उन्हाळ्यात पाणवठ्यांवर वन्यजीवांची वाढती वर्दळ लक्षात घेऊन अभयारण्यात एकूण ३६ मचानांची उभारणी करण्यात आली होती. वन विभागाचे अधिकारी, कर्मचारी तसेच नोंदणीकृत पर्यटकांनी या मचानांवरून रात्रभर अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने निरीक्षण नोंदवले.
ही गणना केवळ अनुभवापुरती मर्यादित न राहता वैज्ञानिक पद्धतीने पार पडली. वेळोवेळी नोंदी घेणे, प्राण्यांच्या हालचालींचे निरीक्षण आणि त्याचे दस्तऐवजीकरण यामुळे या उपक्रमाला संशोधनात्मक मूल्य प्राप्त झाले.

🎯 वन्यजीवांचे समृद्ध दर्शन; परिसंस्थेचे संतुलन अधोरेखित
या गणनेदरम्यान तृणभक्षी आणि मांसाहारी प्राण्यांची लक्षणीय उपस्थिती नोंदवली गेली. यावरून टिपेश्वरमधील जैवविविधता आणि परिसंस्थेतील संतुलन स्पष्ट होते.
🧿 तृणभक्षी प्राणी:
🔺ठिपकेदार हरिण (चितळ): १३३
🔺नीलगाय: ३३
🔺सांबर: २७
🔺रानडुक्कर: ८६
🔺वानर: ५७
🧿 मांसाहारी प्राणी:                                          🔺वाघ: २
🔺अस्वल (स्लॉथ बेअर): १०
🔺वन्य कुत्रे (धोले): ३७
🔺जंगल कॅट: १
याशिवाय, ३ ठिपकेदार घुबडांचे (Spotted Owlet) दर्शन घडल्याने रात्रकालीन जैवविविधतेची झलकही स्पष्ट झाली.

🎯 वाघाच्या हालचालींनी वाढवली उत्सुकता
या गणनेतील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे वाघाच्या दोन हालचालींची नोंद. यामुळे अभयारण्यातील अन्नसाखळी आणि अधिवास व्यवस्थापन योग्य दिशेने असल्याचे संकेत मिळतात. तसेच अस्वल आणि वन्य कुत्र्यांची लक्षणीय संख्या ही जंगलातील आरोग्यदायी परिसंस्थेचे द्योतक आहे.

🎯 पर्यटकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद; निसर्गाशी जोडलेले नाते
या उपक्रमाला पर्यटक व निसर्गप्रेमींचा मोठा प्रतिसाद मिळाला. ऑनलाईन नोंदणी अल्पावधीतच पूर्ण झाली होती, यावरून या उपक्रमाची लोकप्रियता दिसून येते.
मचानावर रात्र घालवून जंगलातील प्रत्येक आवाज, हालचाल आणि निसर्गाचा अनुभव घेणे सहभागींसाठी अत्यंत रोमांचक आणि संस्मरणीय ठरले.
सहभागींसाठी:
🔻दुपारचे जेवण
🔻रात्रीचे जेवण
🔻दुसऱ्या दिवशी नाश्ता
यांची उत्कृष्ट व्यवस्था करण्यात आली होती. यामुळे सुरक्षितता आणि सुविधा दोन्हींची खात्री करण्यात आली.

🎯 संवर्धनासाठी महत्त्वाची माहिती
या उपक्रमातून मिळालेली माहिती भविष्यातील वन्यजीव व्यवस्थापनासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे. विशेषतः:
प्राण्यांच्या हालचालींचे पॅटर्न
पाणवठ्यांचा वापर
अधिवासाचे वितरण
यांचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी ही माहिती महत्त्वाची ठरेल.
उन्हाळ्यात पाण्याच्या मर्यादित स्रोतांमुळे प्राणी विशिष्ट ठिकाणी येतात, त्यामुळे अशा काळातील निरीक्षणे अधिक विश्वसनीय आणि अचूक मानली जातात.

🎯 मार्गदर्शनाखाली यशस्वी अंमलबजावणी
हा उपक्रम मा. श्री आदर्श रेड्डी (वनसंरक्षक व क्षेत्र संचालक, मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प) आणि श्री उत्तम फड (विभागीय वन अधिकारी, वन्यजीव पांढरकवडा) यांच्या मार्गदर्शनाखाली पार पडला.
कार्यक्रमाचे समन्वयन:
🔺श्री उदय आव्हाड (सहायक वनसंरक्षक, टिपेश्वर)
यांच्या नेतृत्वाखाली करण्यात आले.
त्यांना:
🔺श्री प्रशांत सोनुले (वनपरिक्षेत्र अधिकारी, पारवा)
श्री जगन्नाथ घुगे (वनपरिक्षेत्र अधिकारी, पाटणबोरी)
यांचे सहकार्य लाभले. सर्व क्षेत्रीय कर्मचाऱ्यांनी सक्रिय सहभाग घेत उपक्रमाची यशस्वी अंमलबजावणी सुनिश्चित केली.

🎯 निष्कर्ष:

निसर्गाशी नाते अधिक दृढ करणारा उपक्रम
“मचानांवरची एक रात्र” हा केवळ एक कार्यक्रम नव्हता, तर निसर्गाशी जवळीक साधण्याचा आणि वन्यजीव संवर्धनाची जाणीव वाढवण्याचा प्रभावी उपक्रम ठरला.
अशा उपक्रमांमुळे सामान्य नागरिक आणि जंगल यांच्यातील नाते अधिक घट्ट होत असून, भविष्यातील संवर्धनासाठी समाजाचा सहभाग वाढण्यास मोठी मदत होत आहे.